Tarih Edebiyat Sanat Kültür Fikir Dünyası

Hacı Halife olarak da tanınan Kâtip Çelebi’nin asıl adı Mustafa’dır. Şubat 1609, İstanbul doğumlu olan mütefekkirin babası, Enderun mensubu Abdullah Efendi’dir.  Farklı hocalardan aldığı eğitiminden sonra 1624’te onbeş yaşında Tercan Seferine katılmış, ertesi sene Bağdat Seferi’nden dönerken önce babasını daha sonra amcasını kaybetmiştir. Erzurum savaşı sonrası 1629’da İstanbul’a dönmüştür. Kadı-zade’ den aldığı eğitimine, Hüsrev Paşa komutasında katıldığı, 1630 Bağdat ve HemedanSeferleri dönüşünde devam etmiştir. Kitaplar hakkında yazılarına, 1634 Seferi sırasında Halep’te başlamıştır. İstanbul’daki ilmi eğitimine verdiği son mola, IV. Murat’ın Revan Seferi olmuştur. Seferlerle dolu 10 yılın ardından, değerini yüzyıllarca koruyacak olan ilmi eserler ve Latince ‘den tercümelerin yazımına başlayacaktır.

Bunlar; Tarih-i Kebir (Fezleketü’t-tevarih), 1591-1655 dönemi olaylar kronolojisi olan Türkçe Fezleke, Tuhfetü’l-kibar fi esfarü’l-bihar, Takvimü’t-tevarih, Kanunname (1654-1655), Johan Carion’unCronik tercümesi Tarih-i Frengi, 1579’a kadar doğuda geçen olayları konu alan çeviri Tarih-i Kostantaniyye ve Kayasire, İrşadü’l-hayara ila tarihe’l-Yunan ve’r-Rum ve’n-Nasara, alfabetik olarak düzenlenen biyografik eser Süllem’ül-vusül ila tabakate’l-fuhul, coğrafya tarihinin önemli eseri Cihannüma, Cihannüma’nın Rumeli kısmı Bahariye, Şeyh  Mehmedİhlâsî  Efendi  ile  birlikte  GerhardMerkator’un, AtlasMinor adlı  eserinin  Latince’den  çevirisi Levamiü’n-nur fi zulmeti AtlasiMinor, İlhamu’l-mukaddes fi feyz’l-akdes, 20 yılda yazılan 14500 kitabın, onbin’e yakın müellifin alfebetik olarak tanıtıldığı Keşfü’z-zünun an-esami’l-kütübve’l-fünun, Tuhfetü’l-ahyarfi’l-ahkam ve’l-emsal ve’l-eş’ar, Dürer-i münteşire ve gurer-i münteşire, toplum ve siyaset hakkındaki görüşleri olan Düsturü’l-amel fi islahi’l-halel, Cami’ül-mütunmincelle’l-fünun, Tütün risalesi, pozitif ilimlerin gereğinin anlatıldığı son kitabı Mizanü’l-hakk fi ihtiyari’l-ahakk. Kayıp olan eserleri; Recmü’r-racimbi’s-sin ve’c-cim, Beyzavi tefsiri şerhi, Muhammediyye şerhi (Hüsnü’l-hediye).

Kendi devrinde de takdir toplayan yazar, yalnızca medreseliler tarafından küçümsenmiş, kendileri gibi yetişmediğinden “ketebe” den sayılmıştır. Kendisine kalan iki mirasın büyük bölümünü kitaba yatıran Kâtip Çelebi’nin kabri, Zeyrek Camii yakınındadır. Çelebi, 6 Ekim 1657’de arkasında birçok kıymetli eser bırakarak mütevazı haziresine çekilmiştir.

CİHANNÜMA

Osmanlı dönemi coğrafyasının gelişmesinde Kâtip Çelebi çok önemli bir paya sahiptir. Yaşadığı dönemde uzak ülkelere gitmek, güvenlik ve ulaşım ağının yetersizliği nedeniyle kolay olmadığından, bu ülkelere ait bilgi ancak coğrafya kitaplarından sağlanmaktaydı. Avrupa’da meydana gelen yeni coğrafî gelişmelere bağlı olarak yayımlanan eserleri inceleyen ve coğrafyanın önemini kavrayan Kâtip Çelebi, coğrafya alanında eserler vermeye başlar. Bu durum o dönemde coğrafyanın önemini ifade etmektedir. 1650-1655 yılları arasında,  genel hatlarıyla günümüzdeki Bölgesel Coğrafya özelliğinde, Dünya Coğrafyası olan Cihannüma adlı eserini yazmıştır. Eser, Dünya’nın birçok ülkesi ve Osmanlı Devleti yönetimindeki eyaletlerin fizikî coğrafyasının yanında özellikle beşeri coğrafyası, ekonomik coğrafyası, tarihî coğrafyası ve kültür coğrafyası konularını da içinde bulundurmaktadır. Cihannüma sadece kapsamı bakımından değil aynı zamanda Batı Avrupa’nın coğrafi yeniliklerini taşıması bakımından da önem taşımaktadır. Avrupa’nın ileri gelen birçok kütüphanesinde Cihannüma’nın el yazma nüshalarının var olması, eserin o dönemdeki önemini ortaya koymaktadır. Yazarın iki tane Cihannüma yazdığı bilinmektedir. Birincisi doğunun coğrafi anlayışına göre yazılmıştır. İlk Cihannüma’nın batılı coğrafya görüşlerine uymadığını gören yazar, 1650-1655 yılları arasında ikinciyi yazma gereğini duymuştur.  Ayrıca Kâtip Çelebi coğrafyada kartografya konusu ve harita yapmanın önemi üzerinde de durmuştur. Coğrafya kitaplarına harita koymanın gerektiğini belirttiğine göre bu dönem için “alışılmadık” bir öneridir. Bu önerisini destekleyici olarak, Merkator Atlası’nı da çevirdiği anlaşılmaktadır. Katip Çelebi’nin Cihannüma,  Tuhfetü  el-Kibar  fi  Esfari  el-Bihar  adlı  kitabı  Müteferrika’nın  matbaasında 3 Temmuz 1732 yılında basılmıştır. Eser döneminde oldukça yenilikçi bir yaklaşımla yazılmış olmasına karşın, Kopernik kuramdan bahsedilmez. Ancak Müteferrika, Cihânnümâ’yı basarken Yer ya da Güneş merkezli bir evren modeli tasarlamanın bütünüyle bilimsel bir konu olduğunu, din ya da inanç konularına girmediğini belirtmiş ve evrene ilişkin yaklaşımları üçe ayırmıştır:

     i. Aristoteles ve Batlamyusçu görüş (Eski Astronomi),

    ii. Pythagoras, Platon ve Kopernikçi görüş (Yeni Astronomi),

   iii. Brahe’nin evren modeli (Yeni Astronomi). 

Kopernik Kuramı’nın Osmanlı kültüründe tanınmasında Müteferrika etkili olduğu anlaşılmaktadır. Kopernik Kuramı Fiziği ile birlikte bu kuramı destekleyen yeni fiziği de ilk defa Osmanlılara aktaran yine Müteferrika olmuştur. Cihannüma, Kâtip Çelebi tarafından yazılmış olmasına karşın, İbrahim Müteferrika tarafından bazı metin, şekil ve 27 bölge ve Dünya haritaları ve bir o kadar da diyagram ve uyarlanmış astronomik bilgilerle zenginleşmiştir. Son zamanlara kadar birçok ülkede ve özellikle de doğu ülkelerinde kullanılmıştır. Coğrafya ve tarihî coğrafya alanında ise temel başvuru kitaplarından biri olarak hak ettiği değeri kazanmıştır.

KAYNAKLAR

CUMBUR, Müjgân, 1958. KÂTİP ÇELEBİ Hayatı ve Eserleri, Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, C VII,S 1-2, s 1-6, İstanbul.

ELİBÜYÜK, Mesut, 2009. Tarihi Coğrafya Bakımından Önemli Bir Kaynak: Cihannüma, Coğrafi Bilimler Dergisi, CBD 7 (2), 93-109, Ankara.

GÜNDOĞDU, Hüseyin, 2010. An OttomanScrıbeAndIntellectual: Kâtib Çelebi And The Analysis Of His Work “Düstûru’l-‘Amel Li-Islâhi’l-              Halel”, ODÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, Cilt: 1 Sayı: 1,s 81-92, Ordu.

KOÇİN, Abdulhakim, 1991. Katip Çelebi, Bilim ve Teknik, TUBİTAK, Kasım, S 288, s 44-45, Ankara.

THANASAKİS, Konstantinos, 2006. TheOttomanGeographer Osman b. Abdülmennanand his vision of the world in Tercüme-i Kitâb-ı                     Coğrafya (ca. 1749-1750), Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Bölümü, Yüksek Lisans Tezi, Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul.

UNAT,Yavuz, 2002. Osmanlılarda Coğrafya, Bilim ve Ütopya, Mayıs 2002, Sayı 95, s.31–33 İstanbul.

UNAT,Yavuz, 2009. Modern Astronominin Türkiye’ye Yansımaları, Astronomi Yılı ’nda Türkiye’deki Astronomi Faaliyetlerinin    Değerlendirilmesi”  Sempozyumu-İstanbul.

ZOSS, Emily,2010. An OttomanView of The World: TheKitab Cihannüma and Its Cartographic Contexts, The Islamic Manuscript Tradition: Ten Centuries of BookArts in Indiana UniversityCollections, edited by Christiane Gruber,p. 194, Indiana.

• < Önceki